Czytelnia psychologiczna
Autor:
dr Agata Łukasik
Psycholog, psychoterapeuta
Co to jest terapia poznawczo–behawioralna?
Czym jest terapia poznawczo behawioralna – główne cechy
Czym terapia poznawczo–behawioralna NIE jest?
Czy terapia poznawczo–behawioralna jest skuteczna?
Jak działa terapia w nurcie poznawczo–behawioralnym?
Jak wyglądają sesje w terapii poznawczo–behawioralnej?
Czym jest trzecia fala terapii poznawczo–behawioralnej?
Kiedy pojawia się lęk, przygnębienie czy natłok myśli, często w pierwszej chwili chcemy zapanować nad tymi trudnymi emocjami, a im bardziej staramy się je stłumić, z tym większą siłą do nas wracają.
Nurt poznawczo–behawioralny podchodzi do tego inaczej. Zamiast walki z emocją proponuje przyjrzenie się temu, co ją uruchamia i podtrzymuje.
To jedno z najlepiej przebadanych podejść w psychoterapii i to, wokół którego nadal powstaje wiele mitów. Poniżej wyjaśniam, co to jest terapia poznawczo-behawioralna, jak działa i czego możesz się po niej spodziewać.
Terapia poznawczo–behawioralna CBT (Cognitive Behavioral Therapy) to nurt psychoterapii bazujący na dwóch obszarach – poznawczym (myślach) i behawioralnym (zachowaniach).
U jego podstaw leży spostrzeżenie, że cierpienie wywołują w dużej mierze nie same wydarzenia, ale to, w jaki sposób je interpretujemy.
Dwie osoby dostają tę samą chłodną wiadomość od szefa. Jedna w tej sytuacji założy z góry: „zawiodłem”, a druga pomyśli: „jest zajęty”. Ta sama sytuacja, dwie różne emocje, dwa różne zachowania. Myśl, uczucie i działanie tworzą układ naczyń połączonych, który potrafi się zapętlić.
Negatywna interpretacja rodzi lęk albo smutek, te popychają nas do unikania lub wycofania, a unikanie zdaje się potwierdzać pierwotną myśl. CBT uczy rozpoznawać i przerywać tę pętlę. Zastępuje katastroficzne scenariusze bardziej korzystnymi wyjaśnieniami, zgodnie z którymi zaczynasz działać. To przynosi ulgę i pozwala na zmianę zachowań.
Praktyczne, nastawione na rozwiązania podejście to jedna z największych atutów terapii poznawczo–behawioralnej. Efekty widać szybko, często już po kilku sesjach. Wyróżnia ją:
Wokół terapii poznawczo–behawioralnej krąży kilka mitów, które potrafią niepotrzebnie zniechęcać.
Terapia CBT to podejście o udowodnionej naukowo skuteczności. To jedno z najlepiej przebadanych rodzajów psychoterapii.
Polski przegląd przygotowany przez Zespół Roboczy Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej objął kilkanaście metaanaliz, podsumowujących setki pojedynczych badań klinicznych. Płynie z nich spójny wniosek. Terapia CBT pomaga w większości powszechnie występujących trudności psychicznych, zarówno u dorosłych, jak i u dzieci oraz nastolatków.
CBT może Ci realnie pomóc m.in. w tych trudnościach:
Zastanawiasz się, czy nurt poznawczo–behawioralny może być pomocny w tym, z czym się aktualnie mierzysz? Sprawdźmy to razem. Mój zespół psychoterapeutów pracujących w nurcie integracyjnym łączy różne podejścia, w tym CBT. Chętnie pomożemy Ci znaleźć odpowiedni rodzaj wsparcia.
Najlepiej pokazać to na przykładzie. Wyobraź sobie, że odczuwasz silny lęk przed psami. Idziesz chodnikiem i z naprzeciwka wyłania się ktoś z psem na smyczy.
Natychmiast pojawia się myśl: „zaraz mnie ugryzie”. Ciało reaguje przyspieszonym tętnem, robi Ci się gorąco, chcesz jak najszybciej uciec. Przechodzisz na drugą stronę ulicy i pojawia się ulga. Twój mózg zapamiętuje: „uciekłem, nic mi się nie stało, a więc ucieczka działa”.
Problem w tym, że unikanie sprawia, że nigdy nie dostajesz wyzwalającej szansy na to, aby przekonać się, że ten pies w ogóle nie zamierzał Cię skrzywdzić.
Z czasem zaczynasz omijać parki, odmawiać wizyt u znajomych, którzy mają psa, planować trasy tak, by uniknąć spotkania. Lęk nie maleje, rozrasta się coraz bardziej i zaczyna jeszcze mocniej ograniczać Twoje życie.
Praca w nurcie CBT pomaga zrozumieć, jak Twoje myśli, uczucia i działania wpływają na siebie nawzajem i rozłożyć przytłaczający problem na mniejsze, łatwiejsze do udźwignięcia części.
Zaczynasz analizować, skąd bierze się przekonanie, że pies Cię zaraz ugryzie? Jak często w przeszłości naprawdę doszło do ataku? Jak często lęk okazał się fałszywym alarmem? Unikanie chroni Cię, czy raczej podtrzymuje lęk?
Stopniowo, bezpiecznie i całkowicie dobrowolnie zaczynasz oswajać to, czego się obawiasz lub co w tym momencie wydaje Ci się nie do opanowania.
Nikt nie każe Ci od razu głaskać obcego psa. Zaczynasz od najmniejszego, znośnego kroku. Może od obejrzenia zdjęcia psa, potem filmu, następnie spojrzenia na psa za szybą czy z bezpiecznej odległości. Idziesz dalej dopiero wtedy, gdy czujesz się na to gotowy.
Z każdym krokiem Twój układ nerwowy uczy się nowej prawdy: „potrafię to wytrzymać, a lęk sam z czasem ustępuje”.
CBT należy do terapii stosunkowo krótkich. Często obejmuje od kilku do kilkunastu czy kilkudziesięciu spotkań, w zależności od trudności i Twoich potrzeb.
Przed rozpoczęciem terapii razem z terapeutą ustalacie cele – jakie konkretne problemy chcesz rozwiązać. To na nich skupiają się sesje terapeutyczne.
Razem z terapeutą przyglądasz się swoim przekonaniom, dowodom „za” i „przeciw”. Zaczynasz brać pod uwagę inne możliwe wyjaśnienia i wspólnie budujecie bardziej realistyczny obraz sytuacji.
Nurt poznawczo–behawioralny lubi to, co konkretne i uchwytne. Dużą część pracy wykonuje się na kartce: wypełniając zapis myśli (sytuacja → myśl → emocja → reakcja), oceniając siłę emocji czy rozkładając przytłaczający problem na mniejsze, wykonalne części. Postępy są mierzone.
W ramach tej struktury terapeuta sięga po sprawdzone techniki dobrane do Twoich trudności. Należą do nich m.in. restrukturyzacja poznawcza, czyli praca z myślami, eksperymenty behawioralne, w których testujesz swoje obawy w działaniu, stopniowa ekspozycja, czyli oswajanie tego, czego dotąd unikałeś.
Najbardziej rozpoznawalnym rysem CBT jest praca również pomiędzy spotkaniami. Większość spotkań zaczyna się od wspólnego omówienia tego, co wypróbowałeś od ostatniej sesji, a kończy ustaleniem kolejnego małego kroku do sprawdzenia w codziennym życiu.
Te zadania domowe są motorem zmiany. Nie powstają po to, by Cię z nich rozliczać, lecz by nowe umiejętności miały szansę zakorzenić się tam, gdzie naprawdę ich potrzebujesz, czyli w Twoim zwykłym dniu.
Nurt poznawczo–behawioralny rozwija się przez dziesięciolecia. Etapy jego rozwoju przyjęło się nazywać falami i jest to istotne, gdyż tłumaczy, dlaczego dwie osoby chodzące na terapię CBT mogą doświadczać na sesjach nieco różnych podejść.
Pierwsza fala skupiała się na zachowaniu. Wychodziła z założenia, że wielu reakcji, np. unikania czy lękowego napięcia, po prostu się wyuczyliśmy, a skoro tak, to można się ich też oduczyć.
Druga fala, czyli „klasyczna CBT”, dołożyła do tego pracę z myślami. Odkrycie, że to nie samo wydarzenie nas rani, lecz jego interpretacja oraz że taką interpretację można sprawdzić i urealnić. Druga fala uczy więc pytać: „czy ta myśl jest prawdziwa?”.
Jeśli dręczy Cię natrętna myśl, to im mocniej próbujesz ją zwalczyć czy wyprzeć, tym głośniej wraca. Każdy, kto próbował po prostu o czymś nie myśleć, zna to z własnego doświadczenia.
Właśnie z tej obserwacji wyrosła trzecia fala. Jej twórcy przesunęli uwagę z treści myśli na nasz stosunek do niej. Pytanie nie brzmi już tylko: „czy ta myśl jest prawdziwa?”, lecz raczej: „czy muszę jej wierzyć, walczyć z nią albo robić to, co mi podpowiada?”. Zamiast toczyć wyczerpującą wojnę z własnym umysłem, uczysz się zauważać myśl na zasadzie: „aha, pojawia się myśl, że sobie nie poradzę” i pozwolić jej przepłynąć, nie dając się jej porwać.
W praktyce najczęściej możesz spotkać 4 podejścia trzeciej fali CBT:
Wiesz już, co to jest terapia poznawczo–behawioralna, na koniec rzecz najważniejsza, żeby nie pogubić się w tych nazwach – trzecia fala nie unieważnia wcześniejszych i nie jest od nich lepsza. To jej naturalne rozwinięcie i poszerzenie zestawu dostępnych narzędzi. Doświadczony terapeuta CBT ma do dyspozycji cały ten wachlarz podejść.