Czytelnia psychologiczna
Autor:
dr Agata Łukasik
Psycholog, psychoterapeuta
Terapia systemowa - co to jest?
Na czym polega terapia systemowa?
Jak w praktyce wygląda systemowa terapia rodziny?
Czym terapia systemowa NIE jest?
Kiedy lepszym wyborem bywa inne podejście?
Pojęcia, które usłyszysz w gabinecie terapeuty systemowego
Kiedy terapia systemowa rodzin pomaga najbardziej - wskazania
Skuteczność terapii systemowej rodzin
Jak rozmawiać z bliskimi o pójściu na terapię systemową?
Być może Twoje dziecko nie chce chodzić do szkoły i nikt nie wie dlaczego. Może w domu codziennie powtarza się ta sama kłótnia, choć za każdym razem obiecujecie sobie, że to ostatni raz. A może ktoś polecił Wam terapię rodzinną albo systemową i nie bardzo wiecie, czym różni się ona od indywidualnej konsultacji z psychologiem.
Jeśli to brzmi znajomo, ten artykuł jest dla Ciebie. Wyjaśnię, na czym polega terapia systemowa, co dzieje się w gabinecie, dla kogo jest pomocna i czy stoją za nią rezultaty udowodnione naukowo.
Terapia systemowa to rodzaj psychoterapii, który zakłada, że człowieka nie da się w pełni zrozumieć w oderwaniu od relacji, w których żyje. Twoje emocje, zachowania i trudności nie dzieją się w próżni. Powstają i utrzymują się w sieci powiązań - w rodzinie, w związku, w zespole w pracy, w szerszej społeczności.
Rodzina jest w tym ujęciu systemem. Tworzą go osoby, które wzajemnie na siebie oddziałują. Można to porównać do ruchomej konstrukcji zawieszonej pod sufitem. Wystarczy poruszyć jeden element, aby zakołysały się wszystkie pozostałe. Zmiana w jednej osobie uruchamia zmianę u reszty.
Jeśli jedna osoba w rodzinie cierpi - dziecko ma objawy lękowe, nastolatka przestaje jeść, dorosły wpada w depresję - terapeuta systemowy nie skupia się na pojedynczym symptomie, lecz pyta, co ten objaw mówi o tym, jak funkcjonuje cały układ.
Terapia systemowa to nazwa całego podejścia, a systemowa terapia rodziny to jego najbardziej klasyczne zastosowanie - praca z rodziną. To samo myślenie systemowe stosuje się też w terapii par. W tym artykule skupiam się jednak głównie na rodzinie.
Na sesję przychodzi zwykle cała rodzina albo ta jej część, która mieszka razem i realnie na siebie wpływa. Czasem na pierwszym spotkaniu są wszyscy, innym razem układ zmienia się z sesji na sesję - raz rodzice, raz całość, raz samo rodzeństwo.
Terapeuta nie jest sędzią, który rozsądza, kto ma rację. Jest uważnym obserwatorem tego, co dzieje się między Wami. Interesuje go nie tyle treść konfliktu, ile jej wzorzec - kto zaczyna, kto reaguje, kto milknie, kto łagodzi, a kto podkręca. Te powtarzalne sekwencje, często niewidoczne dla samej rodziny, są prawdziwym tematem pracy.
Problemy w relacjach utrzymują się na zasadzie błędnego koła. Mama martwi się, więc bardziej kontroluje. Nastolatek czuje kontrolę, więc bardziej się zamyka. Mama widzi zamknięcie, więc jeszcze bardziej się martwi. Nikt tego koła nie wymyślił ze złośliwości. Samo się nakręca. Praca terapeutyczna polega na tym, żeby to koło dostrzec i zatrzymać.
Pierwsze spotkania to przede wszystkim poznanie Waszej rodziny. Terapeuta pyta każdego po kolei, dopytuje o relacje, często rysuje genogram. To rodzaj mapy rodziny sięgającej dziadków, która pokazuje wzorce powtarzające się między pokoleniami.
Potem stawia wstępne hipotezy, czemu objaw pojawił się właśnie teraz i właśnie u tej osoby. Hipoteza nie jest wyrokiem. Terapeuta sprawdza ją razem z Wami i gotów jest ją zmienić. Pracuje narzędziami, które mogą wydać Ci się w pierwszej chwili nieoczywiste. Zadaje pytania cyrkularne („jak myślisz, co czuje tata, kiedy mama i siostra się kłócą?"), przeformułowuje znaczenie zachowań, czasem daje zadania do wykonania w domu między sesjami.
W wielu ośrodkach terapeuta pracuje w zespole 2-osobowym lub większym, gdzie część specjalistów obserwuje sesję zza lustra weneckiego i w przerwie dzieli się spostrzeżeniami. To nie podglądanie, tylko sposób na to, żeby spojrzeć na rodzinę z kilku perspektyw naraz.
Sesje rodzinne odbywają się zwykle rzadziej niż ma to miejsce w terapii indywidualnej - co dwa, trzy, czasem cztery tygodnie. Pomiędzy spotkaniami w rodzinie realnie dzieje się zmiana i potrzeba na nią czasu. Pojedyncza sesja bywa dłuższa niż klasyczne 50 minut. Cały proces trwa zwykle od kilku miesięcy do około roku.
To nie jest szukanie winnego. Terapeuta nie zbiera dowodów, żeby ogłosić, że to wina jednego z Was. Myślenie systemowe celowo odchodzi od pytania kto zawinił, na rzecz pytania jak to działa. Jeśli boisz się, że usłyszysz, że jesteś złym rodzicem - to nie o to tu chodzi.
To nie jest terapia indywidualna z widownią. Nie przychodzisz po to, żeby bliscy przysłuchiwali się Twojej pracy. Przedmiotem terapii jest to, co dzieje się między Wami.
To nie są mediacje ani sąd rodzinny. Terapeuta nie rozstrzyga sporów o to, kto ma odebrać dziecko w środy. Mediacje rozwiązują konkretny konflikt. Terapia zajmuje się wzorcem relacji, który leży pod wieloma konfliktami naraz.
To nie jest terapia, która trwa wiecznie i wymaga, by wszyscy byli obecni za każdym razem. Skład spotkań jest elastyczny, a celem jest usamodzielnienie rodziny, nie jej uzależnienie od terapeuty.
Nurt systemowy sprawdza się w terapii rodziny, pary, przyjaciół i wszędzie tam, gdzie wsparcia wymagają relacje.
W tym artykule skupiam się głównie na terapii systemowej rodzin. Jest najbardziej pomocna wtedy, gdy trudność jednej osoby wyraźnie splata się z tym, co dzieje się w całej rodzinie. Najczęściej zgłaszają się na nią:
To nie jest zamknięta lista trudności, w których nurt systemowy jest pomocny. Jeśli czujesz, że to, co dzieje się w Twojej rodzinie, nie mieści się w żadnym z powyższych punktów, a mimo to coś Was uwiera i wraca - to wystarczający powód, żeby porozmawiać o tym z psychoterapeutą.
Gdy trudność dotyczy przede wszystkim jednego członka rodziny i jego wewnętrznego świata - wtedy bardziej pomocna jest psychoterapia indywidualna.
Gdy w rodzinie dochodzi do przemocy, najpierw trzeba zadbać o bezpieczeństwo, a dopiero potem myśleć o wspólnej pracy.
Dobry terapeuta systemowy pomoże Ci wybrać właściwą ścieżkę, nawet jeśli nie będzie to jego własny gabinet.
Żeby pierwsza wizyta była dla Was jak najmniej stresująca, zebrałam pojęcia, które najczęściej padają podczas pracy systemowej. Nie musisz znać ich wcześniej, ale gdy je usłyszysz, będziesz wiedzieć, o co chodzi.
Nurt systemowy jest szczególnie pomocny, kiedy objaw żyje w relacjach. Nasila się w domu, a słabnie poza nim, albo pojawia się zawsze w tych samych konfiguracjach - np. tylko wtedy, gdy rodzice są razem w jednym pokoju. To mocna wskazówka, że trudność ma wymiar systemowy.
Trudność dotyczy dziecka lub nastolatka. Dzieci rzadko zmieniają się w oderwaniu od rodziny. To dorośli wokół nich realnie kształtują otoczenie, w którym dziecko dorasta, dlatego praca z całą rodziną daje tu zwykle trwalszy efekt niż sama terapia dziecka.
Terapia indywidualna nie daje oczekiwanych efektów. Jeden z domowników pracuje nad sobą, ale zmiana napotyka opór całego układu i efekty szybko się cofają. To częsty moment, w którym warto włączyć perspektywę rodzinną.
Wciąż powtarza się ten sam wzorzec. Kłótnia, oddalenie, cisza, pojednanie i znów to samo - niezależnie od tego, ile razy obiecujecie sobie, że tym razem będzie inaczej.
Rodzina mierzy się ze wspólnym wyzwaniem. Choroba kogoś bliskiego, strata, rozstanie, nowa konfiguracja po rozwodzie, połączenie dwóch rodzin w jedną.
Konkretne trudności, z którymi szczególnie często pracuje się systemowo, to zaburzenia odżywiania u nastolatków, odmowa chodzenia do szkoły, zaburzenia zachowania i trudności emocjonalne u dzieci, konflikty okołorozwodowe, napięcia w rodzinach patchworkowych oraz nawracające kryzysy w związku.
Oto kilka przykładów trudności, w których ten rodzaj terapii ma udowodnioną w badaniach skuteczność:
Obszarów, w których nurt systemowy pomaga jest znacznie więcej. Dobrze dobrana terapia potrafi przynieść zmianę głębszą niż samo ustąpienie objawu u jednej osoby. Realnie poprawia to, jak rodzina się komunikuje i wzajemnie wspiera.
Często najtrudniejszy nie jest sam pomysł terapii, ale rozmowa o nim z bliskimi. Boisz się, że partner poczuje się zaatakowany, że nastolatek zatrzaśnie drzwi, że usłyszysz: „daj mi spokój, to Ty masz problem, nie ja". Jest kilka rzeczy, które mogą być pomocne.
Wybierz spokojny moment, nie środek kłótni. Rozmowa o terapii tuż po awanturze zabrzmi jak kolejne oskarżenie, a nie jak troska.
Mów o sobie i o trosce, nie o winie. „Martwię się o nas i chciałbym, żeby ktoś z zewnątrz nam pomógł" otwiera rozmowę inaczej niż: „musisz coś wreszcie zmienić".
Nazwij wspólny cel, nie cudzy. Terapia rodzinna nie jest po to, żeby kogoś naprawić, tylko żeby wszystkim w domu zrobiło się lżej.
Zaproponuj mały krok. „Pójdźmy na konsultację i zobaczymy" jest o wiele łatwiejsze do przyjęcia niż wizja terapii.
Uprzedź najczęstsze obawy. Zapewnij, że nikt nie będzie oceniany, że nie trzeba od razu wszystkiego opowiadać.
Zostaw bliskim czas. Zgoda nie musi paść od razu. Czasem wystarczy przekazać pomysł i pozwolić dojrzeć gotowości do jego zrealizowania.
A jeśli bliscy wciąż się wahają, nie musisz czekać na komplet. Możesz umówić pierwszą konsultację u terapeuty pracującego systemowo sam i zapytać, jak najlepiej zaprosić pozostałych. Czasem to właśnie zmiana w jednej osobie uchyla drzwi całej reszcie.
Na koniec chcę, aby wyraźnie wybrzmiało, że żadna rodzina nie jest zepsuta. Czasem potrzebuje tylko bezpiecznej przestrzeni i kogoś, kto z życzliwą uwagą pomoże jej na nowo się usłyszeć.